1. Bản đồ tư duy

Chỉ cần vài thao tác đơn giản – đặt câu hỏi cho ChatGPT, Google Gemini... hoặc bất kỳ công cụ tìm kiếm thông tin phổ biến nào hiện nay: “Bản đồ tư duy là gì?”, “Thế nào là bản đồ tư duy?”, chúng ta đều có thể nhận được kết quả một cách nhanh chóng, về cơ bản các câu trả lời đều có điểm chung – xem đây là một phương pháp trình bày thông tin bằng những hình ảnh, đường nét, có tác dụng truyền tải và chuyển hóa một lượng dữ liệu, tri thức lớn thành một sơ đồ có tính trực quan cao, sinh động và có thể gợi nhớ một cách dễ dàng. Điều đó cho thấy, Bản đồ tư duy từ lâu đã trở nên phổ biến và quen thuộc với nhiều người, đặc biệt là trong giới trí thức – những người do yêu cầu đặc thù của công việc nên thường phải đọc nhiều, viết nhiều hoặc thường xuyên thiết kế chương trình, xây dựng kế hoạch, thuyết trình các ý tưởng khoa học trước tập thể.

(Nguồn: Internet)

Tác giả Tony Buzan quan niệm “Bản đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy nền tảng. Và nó thật đơn giản!”. Đồng thời, Bản đồ tư duy cũng là phương pháp dễ nhất giúp chúng ta thực hiện hiệu quả việc chuyển tải thông tin từ bên ngoài vào bộ não, cũng như tái hiện một cách đầy sáng tạo những thông tin đó ra bên ngoài, cụ thể như trong hoạt động thảo luận, thuyết trình trước lớp của sinh viên. 

2. Một số lợi ích bất ngờ và thú vị từ bản đồ tư duy

Việc thiết lập Bản đồ tư duy (Mind Map) trong học tập, nghiên cứu, đặc biệt là khi đọc tài liệu hoặc phác họa các ý tưởng cá nhân mang lại những lợi ích cực kỳ bất ngờ dựa trên cơ chế vận hành tự nhiên của não bộ.

(1)- Kích thích sự sáng tạo của người sử dụng, bởi lẽ khi thiết lập Bản đồ tư duy thì yêu cầu đặt ra là chủ thể phải phát huy cao năng lực liên tưởng. Nói cách khác, khi bạn vẽ một nhánh mới trong Bản đồ, não bộ sẽ “tự động” tìm kiếm một từ khóa để lấp vào đó. Thực tế cho thấy, đây chính là cách hữu hiệu “kích thích” sự sáng tạo mà không gây áp lực về mặt tâm lý.

(2)- Gia tăng khả năng ghi nhớ lên gấp nhiều lần, do não bộ con người hoạt động theo cơ chế ưu tiên xử lý hình ảnh và màu sắc (bởi tính trực quan sinh động) nhanh hơn chữ viết rất nhiều lần. Lợi ích dễ nhận thấy là: Việc sử dụng hình khối, màu sắc khác nhau cho từng nhánh và các biểu tượng giúp thông tin được “mã hóa” và khắc sâu vào trí nhớ dài hạn của con người. Đến khi cần nhớ lại, chủ thể sẽ nhớ về một “bức tranh tổng thể” thay vì một trang giấy với đầy những câu chữ.

(3)- Hiệu ứng “Cái nhìn toàn cảnh” của Bản đồ tư duy giúp chúng ta khi đối mặt với một vấn đề phức tạp, không bị sa lầy vào chi tiết. Bản đồ tư duy cho phép chúng ta nhìn thấy bao quát cả “khu rừng” thay vì chỉ là “từng cái cây” đơn lẻ. Và đương nhiên, điều đó sẽ mang đến cho chủ thể nhận thức khả năng dễ dàng phát hiện ra các mối liên hệ logic giữa những ý tưởng, tri thức tưởng chừng như không liên quan gì nhau. Hiệu ứng và tác dụng này của Bản đồ tư duy cực kỳ hữu ích trong việc ra quyết định hoặc lập kế hoạch chiến lược.

(4)- Lợi ích và cũng là giá trị quan trọng mà Bản đồ tư duy mang lại cho chúng ta còn là sự tiết kiệm thời gian. Theo các nghiên cứu về năng suất, việc đọc lại một bản đồ tư duy giúp chủ thể nắm bắt nội dung nhanh hơn 80% so với việc đọc lại các nội dung được ghi chép theo kiểu truyền thống. Điều này cũng dễ hiểu, bởi vì đọc hàng ngàn chữ sẽ gây ra cảm giác mệt mỏi, tâm lý quá tải hơn so với việc chúng ta chỉ cần lướt qua các từ khóa chủ chốt (keywords).

(5) Cải thiện và nâng chất kỹ năng thuyết trình. Việc thiết lập và sử dụng Bản đồ tư duy thay cho nội dung của kịch bản viết sẵn giúp chúng ta có thể diễn đạt, trình bày và chia sẻ ý tưởng tự nhiên và thuyết phục hơn. Các làm này giúp chúng ta giảm dần và tiến tới không còn bị lệ thuộc vào việc đọc mặt chữ. Thay vào đó, chúng ta nhìn vào từ khóa và tự do diễn đạt theo ý hiểu, giúp bài nói trở nên sinh động và có tính tương tác cao.

3. Bản đồ tư duy với hoạt động thảo luận và thuyết trình trước lớp

Việc kết hợp Bản đồ tư duy vào hoạt động thảo luận nhóm và thuyết trình trước lớp không chỉ giúp sản phẩm của nhóm có tính chuyên nghiệp hơn mà còn là “vũ khí” lợi hại để sinh viên thực sự làm chủ kiến thức.

(Nguồn: Internet)

Cách ứng dụng cụ thể sau đây có thể tham khảo để giúp một buổi thảo luận và thuyết trình ấn tượng hơn:

Bước 1- Thảo luận nhóm:

Thay vì ghi biên bản buổi thảo luận, trao đổi của nhóm bằng những dòng chữ dài lê thê, chúng ta hoàn toàn có thể dùng Bản đồ tư duy để quản trị ý tưởng: (1) Đặt chủ đề chính ở giữa. Mỗi thành viên đưa ra một ý tưởng sẽ được vẽ thành một nhánh con. Bằng cách này, mọi ý kiến đều được ghi nhận và không bị trôi mất; (2) Phân loại logic. Sau khi có cà một “rừng” ý tưởng, nhóm bắt đầu phân loại các ý có điểm tương đồng - giống nhau vào các nhánh lớn (ví dụ: nhánh Đặc điểm, nhánh Nguyên nhân, nhánh Thực trạng, nhánh Giải pháp, nhánh Ví dụ minh họa...); (3) Phân công trách nhiệm. Nghĩa là, chúng ta có thể vẽ thêm một nhánh về “Nhân sự” để ghi chú thành viên nào sẽ phụ trách tìm tài liệu cho nhánh nào. Các làm này giúp sơ đồ hóa khối lượng công việc một cách cụ thể và trực quan.

Bước 2- Trong giai đoạn Chuẩn bị thuyết trình:

Bản đồ tư duy chính có ý nghĩa quan trọng giúp người thuyết trình có thể tự tin chuyển từ kỹ năng “Reading” sáng “Speaking” trên cơ sở các slides đã được chuẩn bị và thiết kế công phu: (1) Khái quát và lược giản thông tin. Không còn đưa cả đoạn văn lên slide, thay vào đó là chúng ta chỉ đưa các từ khóa (keywords) và hình ảnh liên quan từ bản đồ tư duy lên; (2) Tạo sự liên kết. Bản đồ tư duy có tác dụng tuyệt vời trong việc giúp người thuyết trình nhìn thấy mối quan hệ logic giữa các phần kiến thức sẽ được trình bày, do đó, giúp bài thuyết trình có thể đạt được tính mạch lạc một cách tốt nhất. (3) Ghi chú cho người thuyết trình. Thay vì phải cầm cả quyển sách được tô, được gạch đủ màu hoặc mấy tờ giấy A4 đầy chữ, chúng ta chỉ cần cầm một Bản đồ tư duy nhỏ trên tay. Nếu có sự chuẩn bị nghiêm túc, khi nhìn vào một nhánh trong Bản đồ, người thuyết trình sẽ tự khắc nhớ ra các ý phụ cần nói một cách nhanh chóng và chính xác.

Bước 3- Khi thuyết trình trước lớp:

Phương pháp thuyết trình bằng Bản đồ tư duy thường sẽ tạo ra sự tương tác rất cao: (1) Dẫn dắt người nghe. Người thuyết trình có thể trình bày theo kiểu “mở dần” từng nhánh của Bản đồ. Người nghe và theo dõi sẽ thấy được lộ trình của bài nói, biết đang ở đâu và sắp nói đến phần nào; (2) Ứng biến linh hoạt. Nếu khán giả đặt câu hỏi về một ý cụ thể, người thuyết trình có thể dễ dàng quay lại nhánh đó trên Bản đồ mà không phải mất công tìm kiếm giữa hàng chục slides; (3) Gây ấn tượng thị giác. Một bản đồ tư duy đẹp mắt với hình khối, màu sắc và biểu tượng hấp dẫn sẽ thu hút người nhìn, người nghe hơn là những gạch đầu dòng khô khan, giúp bài nói có cơ hội “ghi điểm” tối đa trong mắt tập thể lớp, cũng như giảng viên.

Có thể nói, Bản đồ tư duy vừa là công cụ vừa là phương pháp hữu hiệu đồi với hoạt động nhận thức nói chung, ghi chép tài liệu và nghiên cứu khoa học nói riêng. Đặc biệt, Bản đồ tư duy còn giúp cho sinh viên hình thành và phát triển tư duy logic, đảm bảo tính hệ thống khoa học, cải thiện và nâng cao chất lượng của các buổi thuyết trình với nhiều chủ đề đa dạng được giảng viên yêu cầu trước lớp. 

GVC, TS Nguyễn Trung Hiếu – Trưởng Bộ môn LLCT

Khoa Lý luận chính trị - Giáo dục Quốc phòng và Thể chất