Văn hóa chính trị (Political culture) là sự kết tinh văn hóa trong đời sống chính trị, trong nhận thức hành vi, phẩm chất năng lực của chủ thể chính trị và trong hoạt động của hệ thống chính trị. Văn hóa chính trị là sức sống, nguồn sức mạnh bên trong của chủ thể chính trị. Văn hóa chính trị là một phương diện của văn hóa, là sự thẩm thấu của văn hóa vào chính trị, do các chủ thể hoạt động chính trị sáng tạo, đấu tranh mà có.

Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh không chỉ là một hệ thống lý luận mà còn là một chỉnh thể nhân cách, đạo đức và hành động thực tiễn. Văn hóa chính trị đóng vai trò là kim chỉ nam, là ngọn đuốc soi đường cho sự nghiệp cách mạng Việt Nam từ quá khứ đến tương lai. Có thể nhận thức văn hóa chính trị Hồ Chí Minh qua một số đặc điểm chủ yếu sau:

Một là, có sự kết nối giữa văn hóa chính trị truyền thống và hiện đại. Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh được ví như “nhịp cầu nối” bền vững, kế thừa những giá trị tinh hoa của dân tộc và tiếp thu những tư tưởng tiến bộ của nhân loại. Trong đó, sợi chỉ đỏ xuyên suốt - Chủ nghĩa yêu nước: Đây là chuẩn mực cao nhất trong bảng giá trị văn hóa Việt Nam. Hồ Chí Minh đã nâng tầm truyền thống yêu nước thành nguyên lý bất hủ: “Không có gì quý hơn độc lập, tự do”. Đây không chỉ là mục tiêu chính trị mà còn là giá trị nhân văn cao cả, là điều kiện tiên quyết để dân tộc tồn tại và phát triển.

Sự hòa quyện giữa tính dân tộc và tính quốc tế: Nhân cách văn hóa chính trị của Người là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế vô sản. Từ đó hình thành nên lòng nhân ái bao la, đức khiêm nhường nhưng vô cùng kiên quyết trong đấu tranh chống thực dân, đế quốc.

Những quan điểm có ý nghĩa định hình sứ mệnh của Đảng: Ngay từ khi ra đời, dưới sự dẫn dắt của Hồ Chí Minh, Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định sứ mệnh lịch sử là lãnh đạo nhân dân làm cách mạng dân tộc dân chủ tiến lên xã hội chủ nghĩa. Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội là sự nhận thức nhất quán, mở ra lối đi cho lịch sử nước nhà.

Giá trị của văn hóa chính trị Hồ Chí Minh trong tiến trình phát triển của lịch sử: Văn hóa chính trị Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh có thể được khái quát qua các bước phát triển chủ yếu như sau: (1) Xác định con đường cứu nước theo con đường cách mạng vô sản; (2) Chớp thời cơ vùng lên giành độc lập; (3) Tính thần và ý thức bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc; (4) Sự quyết đoán tìm đường đổi mới, định hình cấu trúc XHCN; (5) Khát vọng đưa dân tộc vươn lên “sánh vai với các cường quốc năm châu”.

Hai là, trong văn hóa chính trị Hồ Chí Minh, lấy dân làm gốc là đặc điểm cốt lõi. Đây là đặc điểm xuyên suốt và chi phối toàn bộ tư tưởng của Người trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam nói chung và xây dựng Nhà nước Việt Nam mới nói riêng. Chính đặc điểm này đã tạo nên sức mạnh nội sinh vô cùng mạnh mẽ, cũng như tính chính nghĩa của nền văn hóa chính trị Hồ Chí Minh. Đặc điểm này biểu hiện ở một số nét chính sau:

(1) Nhân dân là chủ thể và nguồn gốc của quyền lực. Hồ Chí Minh khẳng định: “Trong bầu trời không gì quý bằng nhân dân. Trong thế giới không gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân”. Đối với Người, cách mạng là sự nghiệp của quần chúng chứ không phải của cá nhân anh hùng nào. Nhân dân vừa là gốc của quốc gia, vừa là chủ thể sáng tạo ra các giá trị chính trị và văn hóa.

(2) Mục tiêu chính trị vì lợi ích của nhân dân. Lý do Người lựa chọn chủ nghĩa Mác - Lênin là bởi tìm thấy ở đó con đường giải phóng dân tộc, mang lại tự do, hạnh phúc thật sự cho đồng bào. Văn hóa chính trị của Người thể hiện qua những mục tiêu cụ thể, thiết thực: “Làm cho dân có ăn, có mặc, có chỗ ở, được học hành”. Người khẳng định: “Nếu nước độc lập mà dân vẫn đói rét thì độc lập ấy không có nghĩa lý gì. Dân chỉ hiểu giá trị của tự do khi họ được ăn no, mặc đủ”.

(3) Xây dựng Nhà nước của dân, do dân và vì dân. Sau năm 1945, diện mạo văn hóa chính trị mới được xác lập với linh hồn là xây dựng một Nhà nước phụng sự nhân dân: (i) Dân là chủ. Công việc đổi mới, xây dựng và kháng chiến đều là trách nhiệm và quyền lợi của dân. Chính quyền và đoàn thể từ trung ương đến địa phương đều do dân cử ra và tổ chức nên; (ii) Cán bộ là công bộc. Người đặc biệt nhấn mạnh đạo đức cách mạng của người cán bộ. Có quyền mà thiếu lương tâm thì dễ sa vào tham ô, hối lộ, “dĩ công vi tư”. Cán bộ phải trọng dân, thân dân và lắng nghe ý nguyện của dân; (iii) Phát huy dân chủ gắn liền với kỷ cương. Nhân dân có quyền làm chủ nhưng phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ công dân, đóng góp sức người sức của để xây dựng nước nhà.

(4) Vai trò giám sát nhà nước của nhân dân. Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh đề cao quyền của nhân dân trong việc phê bình, đôn đốc và giám sát bộ máy Nhà nước. Nhân dân có quyền bãi miễn những đại biểu không xứng đáng. Điều này đảm bảo cho hệ thống chính trị luôn trong sạch và gắn bó máu thịt với nhân dân.

Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh không chỉ có ý nghĩa trong giai đoạn đấu tranh giải phóng dân tộc mà còn là động lực mạnh mẽ trong công cuộc Đổi mới và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng của nước ta hiện nay:

Sức mạnh vượt qua khủng hoảng: Khi hệ thống XHCN trên thế giới lâm vào khủng hoảng (những năm 90 của thế kỷ XX), chính nhờ bản lĩnh văn hóa chính trị Hồ Chí Minh, “ý Đảng lòng dân” hòa quyện đã giúp Việt Nam vượt qua bão táp, lập nên những thành tựu lịch sử và từng bước vững vàng tiến vào kỷ nguyên mới.

Nguồn lực nội sinh: Trong bối cảnh hiện nay, Nghị quyết Đại hội Đảng các nhiệm kỳ vừa qua liên tiếp thể hiện rõ nét sự kế thừa và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh, đặt con người vào trung tâm, coi văn hóa là động lực tinh thần để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh đến giữa thế kỷ XXI.

Hội nghị Văn hóa toàn quốc (2021): Được xem như một “Hội nghị Diên Hồng” về văn hóa, nhằm tiếp tục củng cố văn hóa chính trị, bồi đắp sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc để Đảng mãi bất diệt và dân tộc mãi trường tồn.

Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh là sự kết tinh của trí tuệ, đạo đức và lòng nhân ái. Đó là nền chính trị “chính thống, chuyên nghiệp và thân thiện”, lấy sự phụng sự nhân dân làm thước đo cao nhất cho mọi hoạt động của Đảng và Nhà nước.

Bùi Thanh Minh - Giảng viên Khoa LLCT-GDQP&TC

Khoa Lý luận chính trị - Giáo dục Quốc phòng và Thể chất